Vì những người lính chưa về

Đầu tháng 7.2026, tôi đang ngồi sửa lại một bản thảo thì điện thoại rung lên.

Thắng nhắn: "Anh Điền ơi, chiến dịch bắt đầu rồi...".

Bản thảo vẫn mở trên màn hình máy tính, nhưng đầu óc tôi không còn để vào những dòng chữ trước mặt nữa.

Tôi và Nguyễn Xuân Thắng quen nhau đã hơn 10 năm. Một người ở Sơn La, một người ở TP.HCM. Hơn 2.000 cây số khiến những lần gặp nhau không nhiều, nhưng qua điện thoại, Zalo và những cuộc gọi video, hai anh em vẫn thường xuyên trao đổi. Chuyện giữa chúng tôi hầu như chỉ xoay quanh việc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ…

Một lần, Thắng bảo tôi:

- Dạo này em đi suốt anh ạ. Em cứ nghĩ mãi. Ngay giữa thành phố chắc vẫn còn nhiều các bác, các chú của mình nằm lại mà chưa tìm được. Chỉ mong một ngày các bác, các chú được trở về...

ẢNH: TÁC GIẢ CUNG CẤP

Tôi hiểu điều Thắng đau đáu cũng là nỗi day dứt của rất nhiều người. Gần 60 năm đã trôi qua, vẫn có những cựu chiến binh nhớ nơi đồng đội mình ngã xuống, nhớ một gò đất, một hàng cây, một con rạch hay một đoạn đường nay đã đổi khác. Khi được đặt cạnh không ảnh, bản đồ quân sự và hồ sơ lưu trữ, những ký ức tưởng như rất nhỏ ấy có thể trở thành những manh mối quan trọng trên hành trình tìm kiếm.

Thực ra, với Thắng, hành trình ấy đã bắt đầu từ rất lâu rồi (mà tôi đã viết trong bài Hành trình không có điểm dừng).

Nhưng với Thắng, một cuộc tìm kiếm thành công chưa bao giờ là điểm kết thúc. Sau mỗi lần có kết quả, anh lại trở về với những tấm bản đồ, những bức không ảnh và những hồ sơ còn dang dở. Bởi phía sau một địa điểm được tìm thấy vẫn còn rất nhiều địa điểm khác; phía sau một gia đình được đón người thân trở về vẫn còn biết bao gia đình đang chờ đợi.

Công viên Lê Thị Riêng là một câu chuyện như thế

Ít ai còn nhớ, trước khi trở thành một công viên xanh giữa lòng TP.HCM (Công viên văn hóa Lê Thị Riêng), nơi đây từng là khu vực nghĩa địa Đô Thành - Chí Hòa (hay còn gọi Chí Hòa - Chợ Quán). Sau gần 60 năm, thành phố đã thay đổi quá nhiều. Những ranh giới, công trình và dấu mốc cũ gần như không còn nguyên trạng. Thông tin về những rãnh mộ tập thể tại khu vực này đã được các nhân chứng cung cấp từ nhiều năm trước, nhưng việc xác định chính xác vị trí gặp rất nhiều khó khăn.

ẢNH: NGUYỄN VŨ ĐIỀN

Từ cuối năm 2017, đầu năm 2018, nhóm của Nguyễn Xuân Thắng bắt đầu tìm thấy những bức ảnh cũ không có chú thích rõ ràng. Những dấu vết trong ảnh, từ thế đất, mô đất đến những công trình còn thấp thoáng phía sau, được đặt cạnh ảnh vệ tinh, bản đồ qua nhiều thời kỳ và lời kể của nhân chứng.

Những thứ tưởng như rời rạc ấy cứ được Thắng nhặt lên, đặt cạnh nhau, đối chiếu rồi lại kiểm chứng. Một cái cây. Một mô đất. Một đoạn đường. Một công trình đã biến mất. Một hướng di chuyển của bộ đội được ghi lại trong lời kể của người cũ.

Có khi chỉ một chi tiết nhỏ cũng khiến anh lần ngược lại cả một giả thiết đã xác định trước đó.

Nhiều năm sau, khi các nguồn tư liệu dần được bổ sung, những giả thiết trước đây mới có thêm cơ sở để kiểm chứng. Đến tháng 6.2026, những tư liệu của nhóm Nguyễn Xuân Thắng được đưa ra cùng các nguồn tư liệu lịch sử và lời kể nhân chứng tại hội thảo xác minh, kết luận thông tin về mộ liệt sĩ khu vực nghĩa địa Đô Thành - Chí Hòa. Từ những tấm ảnh và bản đồ, cuộc tìm kiếm chuyển dần sang khảo sát thực địa.

Có lẽ vì thế mà tin nhắn "chiến dịch bắt đầu rồi" của Thắng hồi đầu tháng 7 không phải là sự bắt đầu của một công việc mới. Nó chỉ là một chặng tiếp theo trong hành trình anh đã đi từ nhiều năm trước.

Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được triển khai từ ngày 15.3.2026 - 27.7.2027, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ.

Trong chiến dịch ấy, Thắng được mời tham gia Tổ giúp việc cho Phó thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, góp sức ở những phần việc liên quan đến dữ liệu không gian, bản đồ lịch sử, phân tích địa hình và các nguồn tư liệu phục vụ tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.

Vài ngày sau tin nhắn ấy, Thắng lại gọi cho tôi. Giọng anh gấp gáp:

- Anh Điền ơi... tìm thấy rồi...

Tôi lặng người

Tôi biết phía sau mấy câu ngắn ngủi ấy không phải công việc của riêng Thắng. Đó là kết quả của nhiều năm tìm kiếm tư liệu, của những cựu chiến binh nhớ lại trận đánh cũ, những nhân chứng kể lại những gì mình từng chứng kiến, những cán bộ nghiên cứu đối chiếu hồ sơ, những người làm chuyên môn khảo sát và cuối cùng là những người lính trực tiếp xuống lòng đất.

ẢNH: NGUYỄN VŨ ĐIỀN

Ngày 15.8, tôi bay vào TP.HCM dự lễ kỷ niệm 77 năm thành lập trung đoàn 174. Thắng đưa tôi đến công viên Lê Thị Riêng.

Lần này, tôi không còn nghe anh kể qua điện thoại nữa.

Tôi đứng ngay bên những rãnh đào giữa công viên, được ôm lấy bờ vai của những người lính Đội K74 đang làm việc tại đây, được trực tiếp nhìn thấy công việc các anh đang làm, được nhìn những lá cờ nhỏ cắm trên những vị trí đã tìm thấy hài cốt liệt sĩ.

Đội K74 thuộc Bộ Tư lệnh TP.HCM. Những người lính ấy đã nhiều ngày lặng lẽ làm công việc của mình dưới những tán cây và giữa dòng người qua lại của một công viên nằm ngay giữa thành phố.

Thắng đưa tôi đi dọc khu vực khai quật, chỉ cho tôi xem từng rãnh đào. Tôi xuống rãnh đào dưới chân Nhà tưởng niệm cũ, nhìn những người lính trẻ đang mải mê làm việc dưới lòng đất.

Trên tay họ là những chiếc bay nhỏ. Họ cẩn thận lần từng chút một. Chậm và nhẹ. Động tác nhẹ đến mức người đứng ngoài gần như không nghe thấy tiếng động.

Tôi đứng rất lâu và chợt thấy thương những người lính trẻ.

Họ sinh ra khi chiến tranh đã lùi xa. Những người nằm dưới lớp đất kia có thể bằng tuổi cha, tuổi ông của họ. Vậy mà hôm nay, họ cúi xuống, bằng những động tác thật tỉ mỉ, trân trọng, như sợ làm đau những người đã nằm lại mảnh đất này gần 60 năm.

Tôi nghĩ, đó là cách những người lính hôm nay trả lời với những người lính của một thời đã đi qua.

Rồi Thắng đưa tôi gặp bác sĩ quân y Trần Văn Bản. Ông đã 82 tuổi, nhưng trông vẫn rất tráng kiện. Hơn 40 năm qua, ông vẫn miệt mài đi tìm đồng đội. Ở công viên Lê Thị Riêng, ông được mời tham gia công tác pháp y ngay tại hiện trường khai quật.

ẢNH: TÁC GIẢ CUNG CẤP

Tôi theo Thắng và ông lên phòng lưu giữ hài cốt các liệt sĩ - nơi những di vật tìm thấy dưới lòng đất được lưu giữ ở đó.

Tôi đứng trước những thứ tưởng như rất nhỏ bé ấy và bỗng thấy chiến tranh gần đến lạ. Một vật dụng đã nằm dưới đất gần 60 năm, một mảnh xương của một con người, một dấu tích không còn nguyên vẹn... Tất cả đều khiến người ta hiểu rằng những người nằm lại dưới kia là những con người đã từng chiến đấu và hy sinh vì sự bình yên của thành phố này, của đất nước này.

Họ từng có một cái tên, từng có một gia đình, từng có một nơi để trở về.

Đứng giữa mảnh đất thiêng này, tôi mới cảm nhận đầy đủ hơn công việc mà Thắng đã theo đuổi suốt nhiều năm qua.

Tôi hiểu hơn vì sao Thắng không bao giờ nói nhiều về những kết quả mình có được. Bởi anh biết, một địa điểm được tìm thấy chưa có nghĩa hành trình đã kết thúc. Phía sau một người lính được đưa về vẫn còn những người khác chưa được tìm thấy. Phía sau một gia đình khép lại gần 60 năm chờ đợi vẫn còn rất nhiều gia đình đang ngóng tin.

Và chừng nào vẫn còn những người lính chưa trở về, chừng ấy anh vẫn còn một con đường để đi.

Hành trình ấy không có giới hạn.

ẢNH: TÁC GIẢ CUNG CẤP